Chapter Fourteen
The Three Modes of Material Nature
Devanagari
परं भूय: प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । ॥
यज्ज्ञात्वा मुनय: सर्वे परां सिद्धिमितो गता: ॥ १ ॥
Verse text
paraṁ bhūyaḥ pravakṣyāmi
jñānānāṁ jñānam uttamam
yaj jñātvā munayaḥ sarve
parāṁ siddhim ito gatāḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ २ ॥
Verse text
mama sādharmyam āgatāḥ
sarge ’pi nopajāyante
pralaye na vyathanti ca
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
सम्भव: सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ३ ॥
Verse text
tasmin garbhaṁ dadhāmy aham
sambhavaḥ sarva-bhūtānāṁ
tato bhavati bhārata
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रद: पिता ॥ ४ ॥
Verse text
mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ
tāsāṁ brahma mahad yonir
ahaṁ bīja-pradaḥ pitā
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ५ ॥
Verse text
guṇāḥ prakṛti-sambhavāḥ
nibadhnanti mahā-bāho
dehe dehinam avyayam
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ ६ ॥
Verse text
prakāśakam anāmayam
sukha-saṅgena badhnāti
jñāna-saṅgena cānagha
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ७ ॥
Verse text
tṛṣṇā-saṅga-samudbhavam
tan nibadhnāti kaunteya
karma-saṅgena dehinam
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ ८ ॥
Verse text
mohanaṁ sarva-dehinām
pramādālasya-nidrābhis
tan nibadhnāti bhārata
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
ज्ञानमावृत्य तु तम: प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ ९ ॥
Verse text
rajaḥ karmaṇi bhārata
jñānam āvṛtya tu tamaḥ
pramāde sañjayaty uta
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
रज: सत्त्वं तमश्चैव तम: सत्त्वं रजस्तथा ॥ १० ॥
Verse text
sattvaṁ bhavati bhārata
rajaḥ sattvaṁ tamaś caiva
tamaḥ sattvaṁ rajas tathā
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ ११ ॥
Verse text
prakāśa upajāyate
jñānaṁ yadā tadā vidyād
vivṛddhaṁ sattvam ity uta
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १२ ॥
Verse text
karmaṇām aśamaḥ spṛhā
rajasy etāni jāyante
vivṛddhe bharatarṣabha
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १३ ॥
Verse text
pramādo moha eva ca
tamasy etāni jāyante
vivṛddhe kuru-nandana
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४ ॥
Verse text
pralayaṁ yāti deha-bhṛt
tadottama-vidāṁ lokān
amalān pratipadyate
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १५ ॥
Verse text
karma-saṅgiṣu jāyate
tathā pralīnas tamasi
mūḍha-yoniṣu jāyate
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
रजसस्तु फलं दु:खमज्ञानं तमस: फलम् ॥ १६ ॥
Verse text
sāttvikaṁ nirmalaṁ phalam
rajasas tu phalaṁ duḥkham
ajñānaṁ tamasaḥ phalam
Synonyms
Translation
Purport
go-brāhmaṇa-hitāya ca
jagad-dhitāya kṛṣṇāya
govindāya namo namaḥ
Devanagari
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७ ॥
Verse text
rajaso lobha eva ca
pramāda-mohau tamaso
bhavato ’jñānam eva ca
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसा: ॥ १८ ॥
Verse text
madhye tiṣṭhanti rājasāḥ
jaghanya-guṇa-vṛtti-sthā
adho gacchanti tāmasāḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १९ ॥
Verse text
yadā draṣṭānupaśyati
guṇebhyaś ca paraṁ vetti
mad-bhāvaṁ so ’dhigacchati
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
जन्ममृत्युजरादु:खैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २० ॥
Verse text
dehī deha-samudbhavān
janma-mṛtyu-jarā-duḥkhair
vimukto ’mṛtam aśnute
Synonyms
Translation
Purport
How one can stay in the transcendental position, even in this body, in full Kṛṣṇa consciousness, is explained in this verse. The Sanskrit word dehī means “embodied.” Although one is within this material body, by his advancement in spiritual knowledge he can be free from the influence of the modes of nature. He can enjoy the happiness of spiritual life even in this body because, after leaving this body, he is certainly going to the spiritual sky. But even in this body he can enjoy spiritual happiness. In other words, devotional service in Kṛṣṇa consciousness is the sign of liberation from material entanglement, and this will be explained in the Eighteenth Chapter. When one is freed from the influence of the modes of material nature, he enters into devotional service.
Devanagari
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।
किमाचार: कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥
Verse text
kair liṅgais trīn guṇān etān
atīto bhavati prabho
kim-ācāraḥ kathaṁ caitāṁs
trīn guṇān ativartate
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ २२ ॥
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ २३ ॥
समदु:खसुख: स्वस्थ: समलोष्टाश्मकाञ्चन: ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति: ॥ २४ ॥
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयो: ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीत: स उच्यते ॥ २५ ॥
Verse text
prakāśaṁ ca pravṛttiṁ ca
moham eva ca pāṇḍava
na dveṣṭi sampravṛttāni
na nivṛttāni kāṅkṣati
guṇair yo na vicālyate
guṇā vartanta ity evaṁ
yo ’vatiṣṭhati neṅgate
sama-loṣṭāśma-kāñcanaḥ
tulya-priyāpriyo dhīras
tulya-nindātma-saṁstutiḥ
tulyo mitrāri-pakṣayoḥ
sarvārambha-parityāgī
guṇātītaḥ sa ucyate
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥
Verse text
bhakti-yogena sevate
sa guṇān samatītyaitān
brahma-bhūyāya kalpate
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ २७ ॥
Verse text
amṛtasyāvyayasya ca
śāśvatasya ca dharmasya
sukhasyaikāntikasya ca