CHAPTER TWO
Divinity and Divine Service
Devanagari
इति सम्प्रश्नसंहृष्टो विप्राणां रौमहर्षणि: ।
प्रतिपूज्य वचस्तेषां प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥
Verse text
iti sampraśna-saṁhṛṣṭo
viprāṇāṁ raumaharṣaṇiḥ
pratipūjya vacas teṣāṁ
pravaktum upacakrame
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
यं प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यं
द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव ।
पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदु-
स्तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २ ॥
Verse text
yaṁ pravrajantam anupetam apeta-kṛtyaṁ
dvaipāyano viraha-kātara ājuhāva
putreti tan-mayatayā taravo ’bhinedus
taṁ sarva-bhūta-hṛdayaṁ munim ānato ’smi
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
मध्यात्मदीपमतितितीर्षतां तमोऽन्धम् ।
संसारिणां करुणयाह पुराणगुह्यं
तं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनीनाम् ॥ ३ ॥
Verse text
adhyātma-dīpam atititīrṣatāṁ tamo ’ndham
saṁsāriṇāṁ karuṇayāha purāṇa-guhyaṁ
taṁ vyāsa-sūnum upayāmi guruṁ munīnām
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ ४ ॥
Verse text
naraṁ caiva narottamam
devīṁ sarasvatīṁ vyāsaṁ
tato jayam udīrayet
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
यत्कृत: कृष्णसम्प्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति ॥ ५ ॥
Verse text
bhavadbhir loka-maṅgalam
yat kṛtaḥ kṛṣṇa-sampraśno
yenātmā suprasīdati
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
अहैतुक्यप्रतिहता ययात्मा सुप्रसीदति ॥ ६ ॥
Verse text
yato bhaktir adhokṣaje
ahaituky apratihatā
yayātmā suprasīdati
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यदहैतुकम् ॥ ७ ॥
Verse text
bhakti-yogaḥ prayojitaḥ
janayaty āśu vairāgyaṁ
jñānaṁ ca yad ahaitukam
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम् ॥ ८ ॥
Verse text
viṣvaksena-kathāsu yaḥ
notpādayed yadi ratiṁ
śrama eva hi kevalam
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृत: ॥ ९ ॥
Verse text
nārtho ’rthāyopakalpate
nārthasya dharmaikāntasya
kāmo lābhāya hi smṛtaḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्मभि: ॥ १० ॥
Verse text
lābho jīveta yāvatā
jīvasya tattva-jijñāsā
nārtho yaś ceha karmabhiḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥ ११ ॥
Verse text
tattvaṁ yaj jñānam advayam
brahmeti paramātmeti
bhagavān iti śabdyate
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया ॥ १२ ॥
Verse text
jñāna-vairāgya-yuktayā
paśyanty ātmani cātmānaṁ
bhaktyā śruta-gṛhītayā
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर्हरितोषणम् ॥ १३ ॥
Verse text
varṇāśrama-vibhāgaśaḥ
svanuṣṭhitasya dharmasya
saṁsiddhir hari-toṣaṇam
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च ध्येय: पूज्यश्च नित्यदा ॥ १४ ॥
Verse text
bhagavān sātvatāṁ patiḥ
śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca
dhyeyaḥ pūjyaś ca nityadā
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुर्यात्कथारतिम् ॥ १५ ॥
Verse text
karma-granthi-nibandhanam
chindanti kovidās tasya
ko na kuryāt kathā-ratim
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
स्यान्महत्सेवया विप्रा: पुण्यतीर्थनिषेवणात् ॥ १६ ॥
Verse text
vāsudeva-kathā-ruciḥ
syān mahat-sevayā viprāḥ
puṇya-tīrtha-niṣevaṇāt
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
हृद्यन्त:स्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ॥ १७ ॥
Verse text
puṇya-śravaṇa-kīrtanaḥ
hṛdy antaḥ stho hy abhadrāṇi
vidhunoti suhṛt satām
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी ॥ १८ ॥
Verse text
nityaṁ bhāgavata-sevayā
bhagavaty uttama-śloke
bhaktir bhavati naiṣṭhikī
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति ॥ १९ ॥
Verse text
kāma-lobhādayaś ca ye
ceta etair anāviddhaṁ
sthitaṁ sattve prasīdati
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते ॥ २० ॥
Verse text
bhagavad-bhakti-yogataḥ
bhagavat-tattva-vijñānaṁ
mukta-saṅgasya jāyate
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे ॥ २१ ॥
Verse text
chidyante sarva-saṁśayāḥ
kṣīyante cāsya karmāṇi
dṛṣṭa evātmanīśvare
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम् ॥ २२ ॥
Verse text
bhaktiṁ paramayā mudā
vāsudeve bhagavati
kurvanty ātma-prasādanīm
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
र्युक्त: पर: पुरुष एक इहास्य धत्ते ।
स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञा:
श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्यु: ॥ २३ ॥
Verse text
yuktaḥ paraḥ puruṣa eka ihāsya dhatte
sthity-ādaye hari-viriñci-hareti saṁjñāḥ
śreyāṁsi tatra khalu sattva-tanor nṛṇāṁ syuḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
तमसस्तु रजस्तस्मात्सत्त्वं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २४ ॥
Verse text
tasmād agnis trayīmayaḥ
tamasas tu rajas tasmāt
sattvaṁ yad brahma-darśanam
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते येऽनु तानिह ॥ २५ ॥
Verse text
bhagavantam adhokṣajam
sattvaṁ viśuddhaṁ kṣemāya
kalpante ye ’nu tān iha
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
नारायणकला: शान्ता भजन्ति ह्यनसूयव: ॥ २६ ॥
Verse text
hitvā bhūta-patīn atha
nārāyaṇa-kalāḥ śāntā
bhajanti hy anasūyavaḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
पितृभूतप्रजेशादीन्श्रियैश्वर्यप्रजेप्सव: ॥ २७ ॥
Verse text
sama-śīlā bhajanti vai
pitṛ-bhūta-prajeśādīn
śriyaiśvarya-prajepsavaḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
वासुदेवपरा योगा वासुदेवपरा: क्रिया: ॥ २८ ॥
वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तप: ।
वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गति: ॥ २९ ॥
Verse text
vāsudeva-parā makhāḥ
vāsudeva-parā yogā
vāsudeva-parāḥ kriyāḥ
vāsudeva-paraṁ tapaḥ
vāsudeva-paro dharmo
vāsudeva-parā gatiḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
सदसद्रूपया चासौ गुणमयागुणो विभु: ॥ ३० ॥
Verse text
bhagavān ātma-māyayā
sad-asad-rūpayā cāsau
guṇamayāguṇo vibhuḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
अन्त:प्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भित: ॥ ३१ ॥
Verse text
guṇeṣu guṇavān iva
antaḥ-praviṣṭa ābhāti
vijñānena vijṛmbhitaḥ
Synonyms
Translation
Purport
The living entities are separated parts and parcels of the Lord, and the conditioned living entities, who are unfit for the spiritual kingdom, are strewn within the material world to enjoy matter to the fullest extent. As Paramātmā and eternal friend of the living entities, the Lord, by one of His plenary portions, accompanies the living entities to guide them in their material enjoyment and to become witness to all activities. While the living entities enjoy the material conditions, the Lord maintains His transcendental position without being affected by the material atmosphere. In the Vedic literatures (śruti) it is said that there are two birds in one tree. One of them is eating the fruit of the tree, while the other is witnessing the actions. The witness is the Lord, and the fruit-eater is the living entity. The fruit-eater (living entity) has forgotten his real identity and is overwhelmed in the fruitive activities of the material conditions, but the Lord (Paramātmā) is always full in transcendental knowledge. That is the difference between the Supersoul and the conditioned soul. The conditioned soul, the living entity, is controlled by the laws of nature, while the Paramātmā, or the Supersoul, is the controller of the material energy.
Devanagari
नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान् ॥ ३२ ॥
Verse text
dāruṣv ekaḥ sva-yoniṣu
nāneva bhāti viśvātmā
bhūteṣu ca tathā pumān
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान् ॥ ३३ ॥
Verse text
bhūta-sūkṣmendriyātmabhiḥ
sva-nirmiteṣu nirviṣṭo
bhuṅkte bhūteṣu tad-guṇān
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
लीलावतारानुरतो देवतिर्यङ्नरादिषु ॥ ३४ ॥
Verse text
lokān vai loka-bhāvanaḥ
līlāvatārānurato
deva-tiryaṅ-narādiṣu