CHAPTER FOUR
Vidura Approaches Maitreya
Devanagari
अथ ते तदनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् ।
तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तैर्मर्म पस्पृश: ॥ १ ॥
Verse text
atha te tad-anujñātā
bhuktvā pītvā ca vāruṇīm
tayā vibhraṁśita-jñānā
duruktair marma paspṛśuḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
निम्लोचति रवावासीद्वेणूनामिव मर्दनम् ॥ २ ॥
Verse text
viṣamīkṛta-cetasām
nimlocati ravāv āsīd
veṇūnām iva mardanam
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत् ॥ ३ ॥
Verse text
gatiṁ tām avalokya saḥ
sarasvatīm upaspṛśya
vṛkṣa-mūlam upāviśat
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं संजिहीर्षुणा ॥ ४ ॥
Verse text
prapannārti-hareṇa ha
badarīṁ tvaṁ prayāhīti
sva-kulaṁ sañjihīrṣuṇā
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तु: पादविश्लेषणाक्षम: ॥ ५ ॥
Verse text
jānann aham arindama
pṛṣṭhato ’nvagamaṁ bhartuḥ
pāda-viśleṣaṇākṣamaḥ
Synonyms
Translation
Devanagari
श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृतकेतमकेतनम् ॥ ६ ॥
Verse text
vicinvan dayitaṁ patim
śrī-niketaṁ sarasvatyāṁ
kṛta-ketam aketanam
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
दोर्भिश्चतुर्भिर्विदितं पीतकौशाम्बरेण च ॥ ७ ॥
Verse text
praśāntāruṇa-locanam
dorbhiś caturbhir viditaṁ
pīta-kauśāmbareṇa ca
Synonyms
Translation
Devanagari
अपाश्रितार्भकाश्वत्थमकृशं त्यक्तपिप्पलम् ॥ ८ ॥
Verse text
dakṣiṇāṅghri-saroruham
apāśritārbhakāśvattham
akṛśaṁ tyakta-pippalam
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
लोकाननुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया ॥ ९ ॥
Verse text
dvaipāyana-suhṛt-sakhā
lokān anucaran siddha
āsasāda yadṛcchayā
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
प्रमोदभावानतकन्धरस्य ।
आशृण्वतो मामनुरागहास-
समीक्षया विश्रमयन्नुवाच ॥ १० ॥
Verse text
pramoda-bhāvānata-kandharasya
āśṛṇvato mām anurāga-hāsa-
samīkṣayā viśramayann uvāca
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
वेदाहमन्तर्मनसीप्सितं ते
ददामि यत्तद् दुरवापमन्यै: ।
सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां
मत्सिद्धिकामेन वसो त्वयेष्ट: ॥ ११ ॥
Verse text
vedāham antar manasīpsitaṁ te
dadāmi yat tad duravāpam anyaiḥ
satre purā viśva-sṛjāṁ vasūnāṁ
mat-siddhi-kāmena vaso tvayeṣṭaḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
मासादितस्ते मदनुग्रहो यत् ।
यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं
दिष्टया ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या ॥ १२ ॥
Verse text
āsāditas te mad-anugraho yat
yan māṁ nṛlokān raha utsṛjantaṁ
diṣṭyā dadṛśvān viśadānuvṛttyā
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
पद्मे निषण्णाय ममादिसर्गे ।
ज्ञानं परं मन्महिमावभासं
यत्सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ १३ ॥
Verse text
padme niṣaṇṇāya mamādi-sarge
jñānaṁ paraṁ man-mahimāvabhāsaṁ
yat sūrayo bhāgavataṁ vadanti
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
प्रतिक्षणानुग्रहभाजनोऽहम् ।
स्नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तं
मुञ्चञ्छुच: प्राञ्जलिराबभाषे ॥ १४ ॥
Verse text
pratikṣaṇānugraha-bhājano ’ham
snehottha-romā skhalitākṣaras taṁ
muñcañ chucaḥ prāñjalir ābabhāṣe
Synonyms
Translation
Devanagari
सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह ।
तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन्
भवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुक: ॥ १५ ॥
Verse text
sudurlabho ’rtheṣu caturṣv apīha
tathāpi nāhaṁ pravṛṇomi bhūman
bhavat-padāmbhoja-niṣevaṇotsukaḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
दुर्गाश्रयोऽथारिभयात्पलायनम् ।
कालात्मनो यत्प्रमदायुताश्रम:
स्वात्मन्रते: खिद्यति धीर्विदामिह ॥ १६ ॥
Verse text
durgāśrayo ’thāri-bhayāt palāyanam
kālātmano yat pramadā-yutāśramaḥ
svātman-rateḥ khidyati dhīr vidām iha
Synonyms
Translation
Purport
pumān veda vidhitsitam
yad-vijijñāsayā yuktā
muhyanti kavayo ’pi hi
Devanagari
मकुण्ठिताखण्डसदात्मबोध: ।
पृच्छे: प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्त-
स्तन्नो मनो मोहयतीव देव ॥ १७ ॥
Verse text
akuṇṭhitākhaṇḍa-sadātma-bodhaḥ
pṛccheḥ prabho mugdha ivāpramattas
tan no mano mohayatīva deva
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
प्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम् ।
अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्त-
र्वदाञ्जसा यद् वृजिनं तरेम ॥ १८ ॥
Verse text
provāca kasmai bhagavān samagram
api kṣamaṁ no grahaṇāya bhartar
vadāñjasā yad vṛjinaṁ tarema
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मन: परमां स्थितिम् ॥ १९ ॥
Verse text
mahyaṁ sa bhagavān paraḥ
ādideśāravindākṣa
ātmanaḥ paramāṁ sthitim
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
दधीततत्त्वात्मविबोधमार्ग:
प्रणम्य पादौ परिवृत्य देव-
मिहागतोऽहं विरहातुरात्मा ॥ २० ॥
Verse text
adhīta-tattvātma-vibodha-mārgaḥ
praṇamya pādau parivṛtya devam
ihāgato ’haṁ virahāturātmā
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रममण्डलम् ॥ २१ ॥
Verse text
viyogārti-yutaḥ prabho
gamiṣye dayitaṁ tasya
badaryāśrama-maṇḍalam
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोकभावनौ ॥ २२ ॥
Verse text
naraś ca bhagavān ṛṣiḥ
mṛdu tīvraṁ tapo dīrghaṁ
tepāte loka-bhāvanau
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
इत्युद्धवादुपाकर्ण्य सुहृदां दु:सहं वधम् ।
ज्ञानेनाशमयत्क्षत्ता शोकमुत्पतितं बुध: ॥ २३ ॥
Verse text
ity uddhavād upākarṇya
suhṛdāṁ duḥsahaṁ vadham
jñānenāśamayat kṣattā
śokam utpatitaṁ budhaḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
विश्रम्भादभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे ॥ २४ ॥
Verse text
vrajantaṁ kauravarṣabhaḥ
viśrambhād abhyadhattedaṁ
mukhyaṁ kṛṣṇa-parigrahe
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशं
यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते ।
वक्तुं भवान्नोऽर्हति यद्धि विष्णो-
र्भृत्या: स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्ति ॥ २५ ॥
Verse text
jñānaṁ paraṁ svātma-rahaḥ-prakāśaṁ
yad āha yogeśvara īśvaras te
vaktuṁ bhavān no ’rhati yad dhi viṣṇor
bhṛtyāḥ sva-bhṛtyārtha-kṛtaś caranti
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
ननु ते तत्त्वसंराध्य ऋषि: कौषारवोऽन्तिके ।
साक्षाद्भगवतादिष्टो मर्त्यलोकं जिहासता ॥ २६ ॥
Verse text
nanu te tattva-saṁrādhya
ṛṣiḥ kauṣāravo ’ntike
sākṣād bhagavatādiṣṭo
martya-lokaṁ jihāsatā
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
इति सह विदुरेण विश्वमूर्ते-
र्गुणकथया सुधयाप्लावितोरुताप: ।
क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तां
समुषित औपगविर्निशां ततोऽगात् ॥ २७ ॥
Verse text
iti saha vidureṇa viśva-mūrter
guṇa-kathayā sudhayā plāvitoru-tāpaḥ
kṣaṇam iva puline yamasvasus tāṁ
samuṣita aupagavir niśāṁ tato ’gāt
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे-
ष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्य: ।
स तु कथमवशिष्ट उद्धवो यद्धरि-
रपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीश: ॥ २८ ॥
Verse text
nidhanam upagateṣu vṛṣṇi-bhojeṣv
adhiratha-yūthapa-yūthapeṣu mukhyaḥ
sa tu katham avaśiṣṭa uddhavo yad
dharir api tatyaja ākṛtiṁ tryadhīśaḥ
Synonyms
Translation
Purport
Śrīla Viśvanātha Cakravartī Ṭhākura elucidates the meaning of ākṛtim as pastimes. Ā means complete, and kṛtim means transcendental pastimes. Since the Lord is identical with His transcendental body, there is no question of His changing or quitting His body. To act in accordance with the rules and customs of the material world, the Lord seems to take His birth or leave His body, but the pure devotees of the Lord know well the actual fact. It is necessary, therefore, for the serious students of Śrīmad-Bhāgavatam to follow the notes and comments of the great ācāryas like Jīva Gosvāmī and Viśvanātha Cakravartī. To others, who are not devotees of the Lord, the comments and explanations of such ācāryas may appear to be grammatical jugglery, but to the students who are in the line of disciplic succession, the explanations of the great ācāryas are quite fit.
Devanagari
ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छित: ।
संहृत्य स्वकुलं स्फीतं त्यक्ष्यन्देहमचिन्तयत् ॥ २९ ॥
Verse text
brahma-śāpāpadeśena
kālenāmogha-vāñchitaḥ
saṁhṛtya sva-kulaṁ sphītaṁ
tyakṣyan deham acintayat
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
अर्हत्युद्धव एवाद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वर: ॥ ३० ॥
Verse text
mayi jñānaṁ mad-āśrayam
arhaty uddhava evāddhā
sampraty ātmavatāṁ varaḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठतु ॥ ३१ ॥
Verse text
yad guṇair nārditaḥ prabhuḥ
ato mad-vayunaṁ lokaṁ
grāhayann iha tiṣṭhatu
Synonyms
Translation
Purport
karmaṇā manasā girā
nikhilāsv apy avasthāsu
jīvan-muktaḥ sa ucyate
Devanagari
बदर्याश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना ॥ ३२ ॥
Verse text
sandiṣṭaḥ śabda-yoninā
badaryāśramam āsādya
harim īje samādhinā
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
क्रीडयोपात्तदेहस्य कर्माणि श्लाघितानि च ॥ ३३ ॥
Verse text
kṛṣṇasya paramātmanaḥ
krīḍayopātta-dehasya
karmāṇi ślāghitāni ca
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम् ॥ ३४ ॥
Verse text
dhīrāṇāṁ dhairya-vardhanam
anyeṣāṁ duṣkarataraṁ
paśūnāṁ viklavātmanām
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वल: ॥ ३५ ॥
Verse text
kṛṣṇena manasekṣitam
dhyāyan gate bhāgavate
ruroda prema-vihvalaḥ
Synonyms
Translation
Purport
Devanagari
प्रापद्यत स्व:सरितं यत्र मित्रासुतो मुनि: ॥ ३६ ॥
Verse text
ahobhir bharatarṣabha
prāpadyata svaḥ-saritaṁ
yatra mitrā-suto muniḥ